Yobe Ta Ci Gasar Lafiya: Yadda Kuɗaɗen Ƙarfafawa Da Bayanai Suka Kawo Canji A Tsarin Kiwon Lafiyar Najeriya

Labarin da ke ƙasa ya dogara ne akan bayanai daga wata jarida ta Punch Nigeria a matsayin tushe.

Nasarar da Jihar Yobe ta samu a matsayin ta farko a Gasar Jagoranci na Kiwon Lafiya na Farko ta shekarar 2025, inda ta ci dala miliyan 1.2, ba wani abu ne mai sauƙi ba. Wannan nasara ta zama alamar wani sauyi mai zurfi a yadda ake gudanar da tsarin lafiyar jama’a a Najeriya, wanda ya haɗa da ƙarin kuɗaɗe, gasa ta hanyar bayanai, da kuma mayar da alhakin ga gwamnonin jihohi.

Fasalin Sabuwar Dabarar Mulki: Gasa Ta Hanyar Bayanai

Gasar da Ƙungiyar Gwamnonin Najeriya (NGF) ta shirya tare da haɗin gwiwar hukumomi daban-daban ta nuna wata sabuwar dabarar mulki. Maimakon yin taka-tsan-tsan ko ba da umarni daga sama, an kafa ma’auni na musamman (KPIs) da za a iya aunawa, kamar ingancin kulawa da gamsuwar majiyyata. Ana ba wa jihohin da suka fi girma a cikin waɗannan ma’auni kuɗaɗen ƙarfafawa.

“Wannan tsarin ya canza dabarar,” in ji wani masanin tsarin kiwon lafiya. “Yana mai da gwamna mai ra’ayin mazan jiya ya zama mai son samun sakamako, domin sakamakon nasa zai bayyana a fili kuma za a iya kwatanta shi da na sauran jihohi.” Yobe, wacce ta ci nasara a matakin ƙasa da kuma na yankin Arewa-Masoɓini, ita ce babbar wadda ta yi nasara a wannan tsarin.

Babban Alkawali: Kuɗin Lafiya Ya Haɓaka Daga Biliyan Zuwa Tiriliyan

Ƙarƙashin wannan sabon tsarin, alkawalin da gwamnonin jihohi suka yi na ƙara kasafin kuɗin lafiyarsu ya zama abin mamaki. A cewar Shugaban Ƙungiyar Gwamnonin Najeriya, AbdulRahman AbdulRazaq, jimillar kasafin kuɗin lafiya na jihohi 36 ya tashi daga Naira biliyan 831 a shekarar 2022 zuwa Naira tiriliyan 2.36 a shekarar 2025.

Muhimmanci, kashi 30% na wannan kuɗin an keɓe shi musamman don kiwon lafiyar farko (PHC)—wato tushen tsarin lafiya wanda ke kula da mafi yawan bukatun jama’a a ƙauyuka da birane. Wannan shi ne babban sauyi daga al’adar da ake ba da fifiko ga manyan asibitoci a birane.

Bincike: Menene Ya Sa Wannan Canji Yana Da Muhimmanci?

Ga masu sa ido kan harkokin lafiya da ci gaba, waɗannan al’amura suna nuna muhimman matakai uku:

1. Rarraba Aiki Da Alhaki

Tsarin ya mayar da alhakin sakamakon lafiya ga gwamnonin jihohi. A baya, mafi yawan kuɗin lafiya da shirye-shirye sun fito ne daga tarayya. Yanzu, jihohi suna fuskantar takaddama kai tsaye, kuma ana lissafa musu aikin su ga juna da kuma jama’arsu. Wannan yana da muhimmanci a ƙasar tarayya kamar Najeriya inda jihohi ke da iko mai yawa kan harkokin lafiya.

2. Bayyana Gaskiya Ta Hanyar Bayanai

Gasar tana gudana ne akan bayanai da aka tattara, ba ra’ayoyi ko labarun baka ba. Ana auna abubuwa kamar yadda ake ba da alluran rigakafi, yawan mata masu juna biyu da ke samun kulawa, da gamsuwar majiyyata. Wannan yana rage yuwuwar yin magana ba tare da aiki ba. An kuma yi shirin ƙara ma’auni a shekarar 2026 don bin diddigin alkawuran da jihohi suka yi a ƙarƙashin wata yarjejeniya ta sabunta fannin lafiya.

3> Sake Zuba Kuɗi A Cikin Tushe

Kuɗaɗen da aka ba wa jihohin da suka yi nasara a gasar—duk dala miliyan 6.1—ba kyauta kawai ba ce. Ana tsammanin cewa za a sake saka su cikin tsarin kiwon lafiyar farko. Wannan yana nufin gina ko gyara dakunan jinya, sayen kayan aiki, horar da ma’aikatan lafiya, da sauran ababen more rayuwa. Don haka, kuɗin ƙarfafawa yana zama wani abin da zai ƙarfafa tushen tsarin lafiya.

Kalubale Da Tambayoyin Da Suke Sa Rana

Duk da irin wannan ci gaba, akwai manyan kalubale. Kamar yadda Mataimakin Shugaban Ƙasa Kashim Shettima ya faɗa, tsadar kula da lafiya har yanzu babbar cika ce ga mutane da yawa.

Tambayoyin da suka sa rana sun haɗa da: Shin za a iya ci gaba da wannan haɓakar kasafin kuɗin lafiya a nan gaba? Shin za a iya amfani da kuɗaɗen yadda ya kamata tare da hana ɓarna? Kuma mafi muhimmanci, shin waɗannan kuɗaɗe da tsarin gasa za su haifar da ingantaccen sakamako na lafiya a zahiri—rage yawan mace-macen mata masu juna biyu da jariri, ƙara yawan alluran rigakafi, da rage yawan cututtuka?

Ƙarshe: Wani Gwaji Mai Muhimmanci Ga Najeriya Da Maƙwabta

Nasarar Yobe da haɓaka kasafin kuɗin lafiya ba labarin kuɗaɗe kawai bane. Su ne alamar wani gwaji na ƙasa kan yadda ake iya amfani da tsarin ƙarfafawa, gasa mai ma’ana, da bayyana gaskiya don kawo sauyi a cikin ayyukan gwamnati. Idan ya ci gaba da samun nasara, wannan tsarin na iya zama abin koyi ga sauran ƙasashen Afirka da ke fuskantar kalubalen iri ɗaya a fannin lafiya. Abin da ake sa ido a yanzu shi ne ko za a iya jujjuya wannan farin jini da kuɗaɗe zuwa ingantaccen lafiya ga talakawa a ƙauyuka da birane.

Tushen Labarin: An ƙirƙiri wannan rahoto ne bisa bayanai daga rahoton da jaridar Punch Nigeria ta wallafa a matsayin tushen farko na gaskiya.